1973 Belgeleri ile Petrol Krizini Önceden Bilen ABD Kurumları
FRUS · NSArchive · DoD OSD · Ford Kütüphanesi · İngiliz Ulusal Arşivi · Alman ve Sovyet arşivleri
Altı farklı devlet arşivinden derlenen belgeler ile 1973 petrol krizine ilişkin resmi anlatının üç temel noktada yanıltıcı olduğunu ortaya koymaya çalıştım.
Birinci sonuç: Washington hazırlıksız yakalanmadı. CIA, Nisan 1973'ten itibaren Suudi ambargo uyarısını en üst düzeye iletmişti. Haziran 1973'teki istihbarat raporu Körfez'den petrol silahı çıkacağını dört ay önceden yazıyordu. "Sürpriz" söylemi sonradan inşa edilmiş bir örtüydü.
İkinci sonuç: ABD petrol sahalarını askeri güçle ele geçirmeyi ciddi biçimde planladı. Savunma Bakanı Schlesinger'ın önerisi, Pentagon'un iç belgelerine ve İngiliz istihbaratının "UK Eyes Alpha" raporuna yansıdı. Plan üç tugay, iki ülke, iki petrol sahası olarak somutlaştı. Yalnızca lojistik ve siyasi güçlükler önünde durdu; etik kaygılar değil.
Üçüncü sonuç: Kissinger'ın kriz yönetimi, hem kendi müttefikleriyle hem de kendi kabinesiyle sürekli gerilim içindeydi. İngiltere onu fazla ileri gidiyor buldu, Pentagon onu dışlıyor buldu, Almanya onun talepleri karşısında direndi. Soğukkanlı stratejist imgesi büyük ölçüde sonradan yazılmış bir otobiyografinin ürünüydü.
Bu yazı, o sonuçlara hangi belgeler aracılığıyla ulaşıldığımı adım adım gösteriyor. Belge numaraları, arşiv referansları ve doğrudan alıntılarla. Resmi tarih ile arşiv gerçeği arasındaki mesafeyi görmek isteyenler için bir kılavuz olarak düşündüm.
Kullandığımız kaynaklar altı ayrı arşiv havuzundan geliyor: ABD Dışişleri Bakanlığı'nın FRUS serisi, George Washington Üniversitesi bünyesindeki Ulusal Güvenlik Arşivi, Pentagon'un OSD Serisi, Ford Cumhurbaşkanlığı Kütüphanesi, Londra'daki İngiliz Ulusal Arşivi ve Alman ile Sovyet arşivleri. Her kaynak krizin farklı bir yüzünü aydınlatıyor.
FRUS yani Foreign Relations of the United States, ABD Dışişleri Bakanlığı'nın onlarca yıldır yayımladığı resmi tarih serisinin adıdır. Gizlilik süreleri dolmuş belgelerin derlenmesiyle oluşturulan bu koleksiyon, 1973 krizine ilişkin en kapsamlı birincil kaynaktır. Cilt 36, krizin tüm kritik toplantı tutanakları, telefon görüşmeleri ve memorandumlarını içeriyor; ama bu cildin önemi yalnızca kapsamından değil, Washington'ın kendi iç çelişkilerini bu kadar açık biçimde yansıtmasından geliyor.
NSSM 174 (8 Mart 1973): Nixon, Dışişleri Bakanı, Savunma Bakanı, Hazine Bakanı ve CIA Direktörü'ne yönelik bir Ulusal Güvenlik Çalışma Memorandumu imzaladı: konu, "ulusal güvenlik ve ABD enerji politikası"ydı. FRUS 1969-1976, Cilt 36 içinde kayıtlı bu direktif, ambargonun sekiz ay öncesinde Washington'ın düşünmeye başladığını belgeler. Memorandumun ekindeki notta Genelkurmay Başkanı Amiral Moorer'in askeri yardımcısı Tuğamiral Daniel Murphy şunu yazmıştı: "Çok önemli konu. Gelecekteki tüm büyük savaşlar enerji kaynakları, öncelikle petrol uğruna yapılacak." Moorer bu notun yanına büyük bir onay işareti koydu.
NIE 30-1-73 (7 Haziran 1973): "Körfez'deki Sorunlar" başlıklı Ulusal İstihbarat Değerlendirmesi (FRUS 1969-1976, E-9, Bölüm 2, sayfa 17-31), ambargonun dört ay öncesinde hazırlandı. Belge açıkça şunu söylüyordu: "Körfez petrolünün artan önemi, Arap-İsrail çıkmazına dair hayal kırıklığıyla birleşince, petrolün siyasi bir araç olarak kullanılması ihtimali , zaman zaman tehdit edilmiş ama büyük ölçekte hiç denenmemiş bir şey , gündeme geliyor." İstihbarat topluluğu uyarmıştı. Ama Washington dinlemedi.
Belge 178 (20 Nisan 1973): CIA Direktörü Schlesinger'ın Nixon'a gönderdiği "İstihbarat Özeti" başlıklı memorandum (FRUS, Cilt 36, Belge 178, sayfa 454-455) şu cümleyle açılıyor: "Suudiler, Orta Doğu'da siyasi ilerleme sağlanmazsa petrol kesintisi ihtimalini artık açıkça gündeme getiriyor." Bu belge, krizden tam altı ay önce Washington'ın en üst düzeyinde bir öngörünün var olduğunu tartışmasız biçimde kanıtlıyor. Kissinger'ın sonradan "hazırlıksız yakalandık" söylemi bu belgenin ışığında ciddi şekilde sorgulanmalı.
"Suudiler, Orta Doğu'da siyasi ilerleme sağlanmazsa petrol arzının ABD'ye güvenceli olmadığını artık açıkça ifade ediyor."
>> CIA Direktörü Schlesinger → Başkan Nixon · Nisan 1973
Belge 219 (17 Ekim 1973): Ambargonun fiilen başladığı gün toplanan Washington Özel Eylem Grubu (WSAG) tutanağı. Kissinger, Schlesinger, Scowcroft ve Clements bir aradaydı. Bu toplantıda Exxon Yönetim Kurulu Başkanı John Kenneth "Ken" Jamieson da yer aldı ve şunu söyledi: "Konuştuğumuz şey, ABD ekonomisinin çökmesi olasılığı." Savunma Bakan Yardımcısı Clements , eski Teksas petrolcüsü , ekledi: "Bu gerçek bir felaket olabilir."
Belge 223 (19 Ekim 1973): CIA'nın "Petrol Silahı" analizi. Bu belge kritik bir tespiti içeriyor: ambargodan asıl etkilenecek olanlar ABD değil, Avrupa ve Japonya'ydı. Batı Avrupa'nın petrolünün yüzde 55'i Körfez'den geliyor; Japonya için bu oran yüzde 90'ı aşıyordu. ABD ise Orta Doğu'dan yalnızca yüzde 12 ithal ediyordu. Ama ambargonun dünya fiyatlarını dörde katlayacağı öngörülmemişti.
Belge 244 ve FRUS Dipnot 2 (Kasım 1973): Kissinger'ın 21 Kasım 1973 basın toplantısında söyledikleri FRUS'ta belgelenmiş durumda: "Baskılar makul olmayan bir biçimde ve süresiz devam ederse, ABD hangi karşı önlemleri alabileceğini düşünmek zorunda kalacak." Bu cümle kamuoyuna yönelik bir uyarıydı. Ama Kissinger anı kitabında şunu da ekledi: "Bunlar boş tehditler değildi. Ambargo sürdüğü takdirde OPEC'in Arap üyelerine karşı alınabilecek karşı önlemler üzerine çeşitli bakanlıklardan bir dizi çalışma sipariş ettim. Ay sonuna kadar birkaç acil durum çalışması tamamlandı." Bu çalışmaların içeriği Belge 255 ve dipnot 2'de yer alıyor; askeri müdahale senaryolarını kapsıyor.
George Washington Üniversitesi bünyesindeki Ulusal Güvenlik Arşivi, FOIA taleplerinden elde edilen binlerce belgeyi araştırmacılara sunan bağımsız bir kuruluş. 1973 krizine ilişkin en çarpıcı belgelerden bir bölümü bu arşiv aracılığıyla erişime açıldı. Kissinger'ın anı kitabında sunduğu soğukkanlı, her şeyi kontrol altında tutan imajı, bu belgelerle karşılaştırıldığında ciddi çatlaklar gösteriyor.
NSArchive EBB 415 (5 Mart 2013): William Burr tarafından derlenen bu belge paketi, Devlet Bakanlığı'nın kendi istihbarat birimi INR'nin (Bureau of Intelligence and Research) savaşı önceden öngören memorandumunu içeriyor. INR, Ekim 1973'te Mısır-İsrail savaşının "elli-ellinin üzerinde" bir olasılık olduğunu söyleyen tek sesdi. Kissinger bu uyarıyı ciddiye almadı. Kendi deyimiyle: "Sanaatçılar , Arap liderler , savaş hakkında konuşuyordu ama biz bunu boş laf olarak değerlendirdik." INR memorandumu bu değerlendirmenin ne kadar yanlış olduğunu ortaya koyuyor.
10 Ağustos 1973 Telefon Görüşmesi: Kissinger, Enerji Politikası Ofisi Direktörü John Love'a şunları söyledi: "Suudiler bunu anlayacak kadar gelişmiş değil ve bu yüzden daha tehlikeliler." Bu cümle NSArchive kayıtlarında yer alıyor. Kissinger'ın Yamani'nin Nisan 1973'teki uyarısını , Kral Faysal'ın ambargo için hazır olduğu uyarısını , görmezden gelmesinin arka planını anlatan bu kayıt, sonraki gelişmelerin trajik ironisini de içeriyor. Sadece iki ay sonra savaş patlayacak ve Kissinger gerçekten de hazırlıksız yakalanacaktı.
27 Ekim 1973 Telefon Görüşmesi , Haig-Kissinger: DefCon III ilanından bir gece sonra Beyaz Saray Genelkurmay Başkanı Alexander Haig, Kissinger'ı aradı ve Schlesinger'ın "kilit devletlere asker göndererek petrolü ele geçirmeyi" gündeme getirdiğini aktardı. Kissinger'ın yanıtı doğrudan ve kesindi: "Deli. Bu adamlarla Savunma'da var olamayız. Çıldırmışlar." Bu konuşma FRUS Cilt 36, sayfa 691'de kayıtlı.
Haig: "Schlesinger kilit devletlere asker göndererek petrolü ele geçirmekten söz etti."
Kissinger: "Deli. Bu adamlarla Savunma'da var olamayız , çıldırmışlar."
>> Beyaz Saray Genelkurmay Başkanı Haig → Dışişleri Bakanı Kissinger · 27 Ekim 1973
18 Ekim 1973 , Kissinger-Dobrynin Telefon Görüşmesi: Ambargo başladıktan bir gün sonra Kissinger, Sovyet Büyükelçisi Anatoly Dobrynin'i aradı. NSArchive'de yer alan bu kayıtta Kissinger şunu söyledi: "Kabusum, iki taraftan birinin kazanmasıdır. Sizin de kabusum o olmalı." Bu cümle hem krizin nükleer boyutunu hem de Kissinger'ın gerçek önceliğinin , Orta Doğu değil, ABD-Sovyet dengesi , olduğunu gösteriyor.
2004 yılında İngiltere'nin 30 yıllık gizlilik kuralı kapsamında yayımlanan belgeler, 1973 krizinin en çarpıcı boyutunu gün yüzüne çıkardı. Konu şuydu: ABD'nin Suudi Arabistan, Kuveyt ve Abu Dabi petrol sahalarını askeri güçle ele geçirmeyi ciddi biçimde planladığını İngiliz istihbaratı tespit etmişti.
Her şey Savunma Bakanı Schlesinger'ın İngiliz Büyükelçisi Lord Cromer'a söylediği bir cümleyle başladı. Cromer'ın Londra'ya gönderdiği raporda bu cümle aktarılıyordu: "Schlesinger, sanayileşmiş ulusların gelişmemiş, az nüfuslu ülkelerin kaprislerine sürekli maruz kalmasını artık tolere edemeyeceğini söyledi. Ve 'ABD'nin güç kullanamayacağının artık kendisine göre açık olmadığını' ekledi." Bu iletişim, İngiliz İstihbarat Komitesi'nin (JIC) harekete geçmesine yol açtı.
12 Aralık 1973 , "UK Eyes Alpha" Belgesi: JIC Başkanı Percy Cradock tarafından Başbakan Edward Heath'e sunulan bu 22 sayfalık üst gizli rapor, "Orta Doğu: Amerika'nın Olası Güç Kullanımı" başlığını taşıyordu ve arşiv numarası PREM 15/1768 idi. Belgenin ana bulgusu şuydu: "Petrol sahalarının ele geçirilmesi, güç kullanmayı değerlendirdiklerinde Amerikalıların aklındaki birinci seçenek olduğuna inanıyoruz ve bu durum, bizce, acil durum planlamalarına da yansımış bulunuyor."
Rapor bu genel tespitle yetinmedi; spesifik askeri senaryolar da çizdi. İngiliz istihbarat değerlendirmesine göre ABD muhtemelen üç tugay kullanacaktı: Suudi Arabistan petrol sahalarını almak için iki tugay, Kuveyt ve Abu Dabi için birer tugay. Saldırı önce havadan başlayacak, Dhahran havalimanı ele geçirilecek, petrol kuyularına olası sabotajı önlemek için hava indirmesi yapılacaktı. Raporda Kuveyt için özel bir uyarı da yer alıyordu: "Irak, Sovyet desteğiyle karşı çıkmaya kalkışabilir" , bu saptama, 1990'daki gerçek işgalle tuhaf bir örtüşme taşıyor.
"Petrol sahalarının ele geçirilmesi güç kullanmayı değerlendirdiklerinde Amerikalıların aklındaki birinci seçenek olduğuna inanıyoruz ve bu durum, bizce, acil durum planlamalarına yansımış bulunuyor. Tercihlerinin büyük olasılıkla Suudi Arabistan, Kuveyt ve muhtemelen Abu Dabi'deki petrol sahalarını ele geçirmek amacıyla kendi başlarına yürütecekleri hızlı bir operasyon olacağını değerlendiriyoruz."
>> JIC Başkanı Percy Cradock → Başbakan Edward Heath · 12 Aralık 1973 · PREM 15/1768
Heath'in bizzat kaleme aldığı bir nota raporda yer alıyordu. Başbakan, Nixon'ın DefCon III'ü ilan etmesini Watergate siyasetiyle ilişkilendirdi: "Watergate koşullarında bir Amerikan Başkanı'nın müttefikleriyle hiçbir istişare olmaksızın bu kadar ileri gitmeye hazır olduğu görülüyor." Heath ayrıca nuclear uyarının hiçbir "askeri gerekçe"si olmadığını, bu adımın dünya genelinde "muazzam zarar" verdiğini kayda geçirdi. İngiliz istihbarat şefleri de konuya katılıyordu: "ABD tepkisinin istenilen etkiyi sağlamak için gerekenin üzerinde olduğunu düşünüyoruz" yazdılar.
Aynı tarihte , 28 Eylül 1973 , Dışişleri Bakanlığı State Departmanı'nda gerçekleştirilen Anglo-Amerikan Orta Doğu görüşmelerinin tutanakları da İngiliz Ulusal Arşivi'nde yer alıyor: TNA FCO 8/1950. Bu toplantıda iki taraf arasındaki farklı öncelikler net biçimde ortaya çıkıyordu: İngiltere petrolü kaybetmek istemiyor; ABD ise İsrail'i bırakmayı düşünmüyordu.
Savunma Bakanlığı Tarih Ofisi'nin yayımladığı OSD Serisi, Türkçe akademik literatürde neredeyse hiç kullanılmayan bir kaynak. Cilt 8, Bölüm 10 özellikle dikkat çekici; Schlesinger dönemini ve 1973-74 krizine ilişkin belgeleri kapsıyor.
DoD 1969 Çalışması (Nixon Kabine Görev Grubu için): Pentagon'un petrolü tanımladığı bu belge tarih yazımında az bilinen ama kritik öneme sahip. Belge, petrolü "stratejik bir malzeme ve askeri komutanların zihninde her şeyin önünde gelen, mutlak vazgeçilmez maddelerden biri" olarak tanımlıyor. Güneydoğu Asya'daki savaş için kullanılan petrolün yüzde 65'inin Körfez'den geldiğini kaydediyor. Ve şu veciz saptamayı yapıyor: "Herhangi bir çatışmadaki başarı ya da başarısızlık ihtimali petrol üzerinde duruyor."
9 Ekim 1973 Toplantısı , WSAG Principals Only: İsrail'e yeniden ikmal yapılıp yapılmayacağı tartışıldı. Kissinger, Schlesinger, Rush, Moorer ve Colby bir aradaydı (Ford Kütüphanesi, NSA Memoranda of Conversation Koleksiyonu). Schlesinger toplantıda açıkça söyledi: "Arapların kazandığı bir savaşı tersine çevirirsek başımız belaya girer." Ertesi gün telefon görüşmesinde Kissinger'a şunu ekleyecekti: "İsrail'i desteklemek ile Suudi Arabistan'ı kaybetmek arasında acımasız bir tercihle karşı karşıya kalabiliriz."
Amiral Moorer'in Günlükleri: Genelkurmay Başkanı'nın kişisel notları, Schlesinger'la gerilen ilişkiyi ve ordunun krizin her aşamasında dışarıda bırakıldığı hissini yansıtıyor. Moorer, 17 Ekim 1973'te günlüğüne şunu yazdı: "Suudi petrol ihracatçısı Arap devletlerle ABD arasına kalıcı bir kama vuracak bir tobogana binip aşağıya iniyoruz." DefCon III kararına da itiraz etti; bu kararın Kissinger tarafından alındığını, Nixon'ın bile olaydan sonra bilgilendirildiğini ileri sürdü.
Schlesinger'dan Ford'a Mektup (Eylül 1975): DoD OSD Serisi'nde yer alan bu belgede Schlesinger, İran üzerine şunu yazdı: "İran'ın iştahı sınırsız. 3-4 yılda karmaşık bir ülke haline gelecek." 1979 İslam Devrimi'nden dört yıl önce yazılan bu satırlar, Pentagon'un öngörü kapasitesinin nereye kadar ulaşabildiğini gösteriyor. Ama bu öngörülerle ne yapılabildiğini de.
"İran'ın iştahı sınırsız. 3-4 yılda karmaşık bir ülke haline gelecek."
>> Savunma Bakanı James Schlesinger → Başkan Gerald Ford · Eylül 1975
Michigan'daki Ford Cumhurbaşkanlığı Kütüphanesi, Ulusal Güvenlik Danışmanı'nın toplantı tutanakları koleksiyonunu araştırmacılara açık tutuyor. Bu koleksiyon içinde dört toplantı özellikle öne çıkıyor; içlerinden birinde Kissinger'ın tarihsel düzeyde açık sözlü olduğu görülüyor.
3 Kasım 1973: Bu toplantı tutanağında Kissinger'ın şu sözleri yer alıyor: "İstediğimizde petrolü kapabiliriz." Ve: "Bir şeyhi deviremez miyiz?" Bunlar diplomatik anı kitaplarında yer almayan, ham gerçeği yansıtan satırlar.
22 Ocak 1974: Kissinger ile Schlesinger arasındaki diyalog krizin Washington'daki gerçek atmosferini somut biçimde yansıtıyor:
Kissinger: "Acil durum planınız var mı?"
Schlesinger: "Berbat bir tane var."
>> Dışişleri Bakanı Kissinger ↔ Savunma Bakanı Schlesinger · 22 Ocak 1974
2 Ağustos 1974: Nixon'ın istifasından altı gün sonra Schlesinger, Abu Dabi seçeneğini yeniden masaya getirdi. Nixon gitmiş, kriz görünürde durulmuştu; ama Pentagon uzun vadeli senaryoları hâlâ canlı tutuyordu.
1973 krizinin Doğu-Batı boyutu, Alman ve Sovyet arşivleri açılana kadar büyük ölçüde tahmine dayanıyordu. ZZF Potsdam'dan tarihçi Frank Bösch, Bundesarchiv B 102/280958 başta olmak üzere Alman federal arşivlerini ve şansölye yazışmalarını kapsamlı biçimde inceledi.
Bösch'ün araştırması, Batı Almanya'nın kriz sırasında hem ABD ile hem SSCB ile eş zamanlı ilişki yönettiğini ortaya koyuyor. Bundesarchiv belgelerine göre Brandt hükümeti, Alman topraklarının İsrail'e yönelik ABD ikmal operasyonlarında kullanılmasına açıkça karşı çıktı. Bu tutum Washington'da ciddi kızgınlık yarattı. Kissinger, Alman Büyükelçi'yi çağırarak Almanya'nın tutumunu "düşmanca" olarak nitelendirdi.
Willy Brandt arşivi, Brandt Vakfı aracılığıyla araştırmacılara kısmen açık. Brandt'ın Brezhnev ile yazışmaları ve 1973 boyunca yapılan ikili Doğu-Batı enerji görüşmelerinin tutanakları bu arşivde yer alıyor. Brandt'ın "Topluluk hiçbir şeydir" uyarısı Frankfurter Rundschau'da yayımlanan bir röportajdan geliyor; ama bunu arka planda şekillendiren diplomatik yazışmalar Brandt arşivinde.
Sovyet tarafında Bremen Üniversitesi'nden Susanne Schattenberg'in araştırması özel bir önem taşıyor. RGANI , Rusya Çağdaş Tarih Arşivi , içindeki Politbüro dosyalarına dayanan bu çalışma, Moskova'nın Batı Almanya ile 1970'te imzaladığı gaz anlaşmasını nasıl değerlendirdiğini ortaya koyuyor. Politbüro, doğal gazı stratejik bir yumuşak güç aracı olarak kullanmaya 1966'dan itibaren başlamıştı. Willy Brandt'ın iktidara gelmesini , Ostpolitik'in mimarını , teşvik etmek için gaz teklifini araçsallaştırdılar.
"Politbüro, doğal gazı 1966'dan itibaren yalnızca bir enerji kaynağı olarak değil, siyasi bir yumuşak güç aracı olarak kullanmaya başladı."
Susanne Schattenberg · Pipeline Construction as Soft Power · Sage Journals, 2022Cold War International History Project'in yayımladığı Sovyet belgeler de 1973 krizinin Moskova perspektifini aydınlatıyor. Politbüro tutanaklarına göre SSCB, Mısır ve Suriye'ye savaş açmamaları yönünde baskı uygulamıştı; ama savaş başlayınca hem iki ülkeyi desteklemek hem de ABD ile doğrudan çatışmaktan kaçınmak arasında hassas bir denge kurmaya çalıştı. DefCon III ilanının Moskova'da yarattığı panik, yıllarca sonra açılan Sovyet belgelerinde açıkça görülüyor: Politbüro, bu adımı gerçek bir nükleer uyarı işareti olarak algıladı.
1973 krizini inceleyen tarihçilerin önündeki en büyük engellerden biri, Kissinger'ın Dışişleri Bakanlığı'ndan ayrılırken yanına aldığı belgelerdir. 1977'de görevi bıraktığında, Kissinger Bakanlık belgelerinin önemli bir kısmını , telefon görüşmesi kayıtları ve toplantı tutanakları dahil , kişisel mülkiyetine aktardı. Bu belgeler yıllarca Rockefeller Arşivi'nde kaldı; tarihçilere erişim izni verilmedi. 15 Dakika Tarih podcast'inde bu konuyu anlatan araştırmacılar şu tespiti yapıyor: "Kissinger'ın anı kitabında her şeyi kontrol altında tuttuğu izlenimini veriyor; ama benzer belgeleri incelediğinizde tablo çok farklı."
Belgelerin 2001'deki bir anlaşmayla sonunda ABD Ulusal Arşivi'ne devredilmesi, gizlilik süreci bitmeden erişim imkânı vermedi. Kissinger Arşivi'nin tam olarak açılması bugün hâlâ tamamlanmış değil; bazı dosyalar hâlâ gizlilik kapsamında.
Yamani Arşivi de benzer bir boşluğu temsil ediyor. Suudi Petrol Bakanı'nın kişisel arşivi, 1973 krizinin Riyad perspektifini aydınlatabilecek belgeleri içeriyor; ama bu arşive erişim son derece sınırlı. Yamani'nin sonraki yıllarda çeşitli röportajlarda paylaştıkları , Kissinger'ın uyarıları ciddiye almadığını, kendisinin Washington'a defalarca gidip geri döndüğünü anlattıkları , belgelere değil, sözlü ifadesine dayanıyor.
Kapalı kalan bir diğer kritik kaynak: Suudi Arabistan Devlet Arşivi. Kral Faysal ile dönemin üst düzey yöneticilerinin yazışmaları, Aramco'nun o dönemki iç belgeleri ve Suudi hükümetinin OAPEC toplantısı öncesindeki iletişimleri hâlâ erişime kapalı. Bu boşluk, Riyad'ın kararlarını salt petro-siyasi bir hamle olarak mı yoksa daha derin stratejik bir dönüşüm olarak mı planladığını anlamamızı güçleştiriyor.
FRUS, ABD'nin karar mekanizmasını açıyor ve uyarıların nasıl görmezden gelindiğini belgeliyor. NSArchive, Kissinger'ın kamuoyuna yansıyan imajının ne kadar parlatılmış olduğunu ortaya koyuyor. İngiliz Ulusal Arşivi, kendi müttefikinin askeri planlarını kaydeden benzeri olmayan bir belge bütünü sunuyor. Ford Kütüphanesi, kriz yönetiminin ardındaki ham gerçeği aktarıyor. DoD OSD Serisi, ordunun bakış açısını ve sivillerin baskısı altındaki askeri düşünceyi yansıtıyor. Alman ve Sovyet arşivleri ise Demir Perde'nin her iki tarafında şekillenenin haritasını çıkarıyor.
Bu altı perspektifi bir arada tutmak, 1973'ü yalnızca Arap-İsrail çatışması çerçevesinde okumanın ne kadar eksik olduğunu gösteriyor. Kriz; Watergate, Soğuk Savaş dengeleri, Avrupa-ABD ittifak gerilimleri, petrodolar sistemi ve sömürge sonrası dünya düzeninin yeniden kurulması gibi katmanların iç içe geçtiği bir depremdi. Arşivler her yeni açılışıyla bu tabloya yeni bir renk katıyor.
| Arşiv / Belge | Numara / Ref. | Tarih | Temel İçerik |
|---|---|---|---|
| FRUS 1969-76, Cilt 36 | Belge 178 | 20 Nisan 1973 | CIA'nın Suudi ambargo uyarısı , Nixon'a |
| FRUS 1969-76, E-9 Bölüm 2 | NIE 30-1-73 | 7 Haziran 1973 | Körfez'de petrol silahı ihtimali , öngörü |
| FRUS 1969-76, Cilt 36 | NSSM 174 | 8 Mart 1973 | Enerji güvenliği direktifi , Nixon imzalı |
| FRUS 1969-76, Cilt 36 | Belge 219 | 17 Ekim 1973 | WSAG toplantısı , Exxon CEO uyarısı |
| FRUS 1969-76, Cilt 36 | Belge 223 | 19 Ekim 1973 | CIA petrol silahı analizi , asıl hedef Avrupa |
| FRUS 1969-76, Cilt 36 | Sayfa 691 | 27 Ekim 1973 | Haig-Kissinger tel: "Schlesinger deli" |
| İngiliz Ulusal Arşivi | PREM 15/1768 | 12 Aralık 1973 | "UK Eyes Alpha" , ABD askeri müdahale planı |
| İngiliz Ulusal Arşivi | TNA FCO 8/1950 | 28 Eylül 1973 | Anglo-Amerikan Orta Doğu görüşmeleri tutanağı |
| NSArchive EBB 415 | William Burr, 2013 | 5 Mart 2013 (yay.) | INR'nin savaş öngörüsü , ilk kez yayımlandı |
| DoD OSD Serisi, Cilt 8 | Bölüm 10 | 1973-74 | Körfez petrolü , Pentagon'un iç değerlendirmesi |
| Ford Kütüphanesi, NSA Memcon | "Acil durum planı" | 22 Ocak 1974 | Kissinger-Schlesinger: "Berbat bir plan var" |
| Bundesarchiv | B 102/280958 | 1973 | Brandt hükümeti , ABD ikmal reddinin arka planı |
| RGANI (Rusya Çağdaş Tarih Arş.) | Politbüro Dosyaları | 1973 | Sovyet enerji stratejisi , Schattenberg analizi |
Yorumlar
Yorum Gönder