İstanbul Boğazından LNG Gemileri Neden Geçemez?

Petrolandeco · Enerji Ekonomisi & Risk Analizi

LNG Gemileri Neden
İstanbul Boğazı'ndan Geçemez?

16 milyonluk bir şehrin kıyı sınırlarından geçen sıkıştırılmış enerjinin teknik anatomisi; olası hasar senaryoları ve kaza modellemeleri.

Petrolandeco · 2025

LNG, doğal gazın −162 °C'ye soğutularak sıvılaştırılmış halidir. O sıvının bir litresi serbest kaldığında 600 litreye dönüşür. Tek bir tanker bu enerjiyi milyarlarca litre ölçeğinde taşır; üstelik her iki yakasında dünyanın en kalabalık şehirlerinden birinin uzandığı, 700 metre genişliğindeki bir koridordan geçerek.

Temel Fizik

LNG Nedir ve Neden Farklıdır?

Doğal gaz, atmosfer basıncında −162 °C'ye soğutulduğunda hacminin 600'de birine sıkışarak sıvı faza geçer. Bu özellik, büyük miktarda enerjinin görece küçük tanklarda taşınmasına imkân tanır. Bir LNG tankerinin kapasitesi 125.000 ile 266.000 m³ arasında değişir; bu kapasite gaz fazına dönüştürüldüğünde 75 ila 160 milyar litre doğal gaz hacmine karşılık gelir.

Ham petrol döküldüğünde yanar; 1979'da Boğaz'da kaza yapan Independenta tankeri 27 gün boyunca yanarak çevresindeki deniz canlılarının yüzde 98'ini yok etmiştir. Ancak ham petrolün yanıcılık özelliği doğal gaza kıyasla çok daha düşüktür. LNG ise farklı bir kategoridedir; kazanın seyri ve etki bölgesi kıyaslanamayacak ölçüde farklıdır.

LNG'nin tutuşma konsantrasyon aralığı yüzde 5 ile yüzde 15 arasındadır. Su yüzeyine dökülen LNG buharlaşarak havayla karışır, rüzgarla sürüklenir ve kıyı yapılarına, sokak aralarına, bodrumlara dolarak bu konsantrasyon penceresine girebilir. Tek bir kıvılcım yeterlidir.

600× hacim farkı

1 litre sıvı LNG, gaz fazına döndüğünde 600 litre doğal gaz üretir. Bu oran, bir LNG tankerinin taşıdığı enerji yoğunluğunu ham petrolden kategorik olarak ayırır.

−162°C taşıma sıcaklığı

LNG bu sıcaklıkta sıvı halde tutulur. Su yüzeyiyle temas ettiği anda hızlı faz geçişi başlar; ilk saniyeler hem en tehlikeli hem de müdahalenin en güç olduğu andır.

%5–15 tutuşma aralığı

Hava içindeki metan konsantrasyonu bu aralığa girdiğinde tutuşma mümkündür. Dökülen LNG'nin oluşturduğu gaz bulutu rüzgarla sürüklenirken bir noktada bu pencereye girer.

Coğrafya

Boğaz'ın Yapısal Handikabı

İstanbul Boğazı 31 kilometre uzunluğunda, 12 keskin dönüşe sahip ve en dar noktasında 698 metre genişliğindedir. Bu kıvrımlar büyük gemiler için görüş mesafesini dramatik biçimde kısaltır; Kandilli, Yeniköy ve Büyükdere dönüşleri özellikle kritiktir. Bir Q-Max sınıfı LNG tankerinin boyu 345 metredir; yani gemi kendi boyunun iki katını bile göremeden bir dönüşe girer.

Boğaz'da iki katmanlı bir akıntı rejimi vardır: yüzeyde Karadeniz'den Marmara'ya doğru akan tatlı su, derinlerde ise ters yönde akan tuzlu su. Bu çift akıntı, kaza anında dökülen LNG'nin ve oluşan gaz bulutunun dispersiyonunu tahmin etmeyi güçleştirir. Hâkim rüzgar yönü ise kuzeydoğudur; olası bir gaz bulutu bu rüzgarla Beşiktaş, Ortaköy, Kabataş ve Tarihi Yarımada güzergâhına sürüklenir.

Saatte 6 gemi geçer. Buna günlük 2.000 yerel deniz trafiği hareketi eklenir: feribotlar, yük gemileri, balıkçı tekneleri. Bir LNG tankerini bu kalabalıkta yalıtılmış tutmak mümkün değildir; risk modelleri çarpışma olasılığını kaza nedenlerinin ikinci sırasına yerleştirir.

Kaza Fiziği

Dört Farklı Tehlike Biçimi

1. Hızlı Faz Geçişi (RPT)

LNG su yüzeyine döküldüğünde, −162 °C ile sıcak su arasındaki ani temas olağanüstü hızlı bir faz değişimine yol açar. Bu değişim patlama benzeri bir basınç dalgası üretir. Tek başına geniş çaplı yıkım yaratmayabilir; ancak bir kaza zincirinin ilk halkasını oluşturabilir.

2. Gaz Bulutu Yangını ve Patlaması (VCE)

Dökülen LNG buharlaşarak havayla karışır ve tutuşma sınırları içinde kalan bir bulut oluşturur. Bu bulut kıyılara ulaşıp bir ateşleme kaynağıyla temas ettiğinde ya yanar ya da birikimli haldeyse patlama üretir. Deflagrasyon ses altı hızda ilerler, detonasyon ise ses üstü; detonasyonun basıncı başlangıç basıncının 20 katına ulaşabilir.

3. Havuz Yangını (Pool Fire)

Dökülen LNG su yüzeyinde bir havuz oluşturur ve tutuşursa devasa bir havuz yangını başlar. 5 kW/m² ısı akısı açık ciltte 30 saniyede ikinci derece yanığa neden olur. 12,5 kW/m² 10 dakikada ahşabı tutuşturur; 37,5 kW/m² çelik yapılara hasar verir. Boğaz kıyısındaki tarihi ahşap yalılar ve yoğun konut dokusu bu tablonun doğal hedefidir.

4. BLEVE — En Yıkıcı Senaryo

Bir yangına maruz kalan LNG tankının cidarları ısınır, iç basınç artar; aynı anda tank malzemesi yüksek sıcaklıkta zayıflar. Bu iki süreç birleşince tank aniden ve bütünüyle parçalanır. İçerideki sıvı 600 katı hacminde gaz ve aleve dönüşür. Ortaya üç şey çıkar: devasa bir ateş topu, her yönde yayılan bir şok dalgası ve füze gibi savrulan tank parçaları. 2002'de İspanya'da bir LNG kamyon tankerinde yaşanan BLEVE'de tank parçaları 250 metre uzağa fırlamıştır; bu küçük bir kamyon tankeriydi.

Tank felaket boyutunda bir arıza yaşadığında, içerideki sıvı anlık olarak 600 katı hacminde gaz ve aleve dönüşür. Bir ateş topu. Her yönde yayılan bir şok dalgası. Füze gibi savrulan tank parçaları.

Modelleme Sonuçları

Hasar Bölgeleri: Sayılarla Senaryo

Türk üniversitelerinde ALOHA yazılımıyla gerçekleştirilen akademik modellemeler ve uluslararası LNG risk çalışmaları, olası bir BLEVE senaryosunun etki bölgelerini net biçimde ortaya koymuştur. Aşağıdaki tablo bu çalışmaların bulgularını özetlemektedir.

Mesafe	Termal Radyasyon	Beklenen Etki	Sonuç
0 – 500 m	>37,5 kW/m²	Çelik yapı hasarı; ateş topu etkisi	Anlık ölüm
500 m – 1.400 m	10–37,5 kW/m²	Açıkta kalan nüfusun %50'si hayatını kaybeder; 60 saniyede öldürücü termal radyasyon	Ölüm kuşağı
1.400 m – 2.300 m	5–10 kW/m²	İkinci derece yanık eşiği; %50 ciddi yaralanma	Ağır yaralanma
2.300 m – 4.400 m	1,6–5 kW/m²	Bina tahribatı; cam kırılması; birinci derece yanık	Hasar bölgesi
4.400 m+	<1,6 kW/m²	Şok dalgası etkisi; pencere kırığı; panik	Dolaylı etki

Boğaz'ın en dar noktasında her iki yakası arasındaki mesafe 700 metreden azdır. Beşiktaş açıklarında gerçekleşen bir BLEVE senaryosunda ölüm kuşağı doğrudan Üsküdar'ı kapsar. 4.400 metrelik hasar bölgesi ise Kadıköy, Fatih ve Beyoğlu'nu içine alır.

VCE Senaryosu — Gaz Bulutu Patlaması

Patlama modelleme çalışmalarında VCE senaryosu için belirlenen etki mesafeleri şunlardır: 429 metre yarıçaplı alanda binaların dış cephelerinde onarılabilir hasar ve kulak zarı yırtılma riski; 1.073 metre yarıçaplı alanda cam kırılması ve parça yaralanmaları; 2.863 metre yarıçaplı alanda camların yüzde onunun kırılması.

BLEVE ve VCE'nin aynı olay zincirinde art arda gerçekleşmesi teknik açıdan mümkündür; bu durumda etki bölgeleri örtüşür ve müdahale kapasitesi çöker.

Genel Tablo

Boğaz Zaten Maksimum Riskle Çalışıyor

Uluslararası kabul görmüş risk değerlendirme kriterleriyle yapılan analize göre İstanbul Boğazı geçişlerinin yüzde 63'ü, geçen gemilerin ise yüzde 59'u "yüksek" ve "çok yüksek" risk grubundadır. Tanker, kimyasal tanker ve LPG/LNG tipi gemilerin yüzde 66,7'si Yüksek–Çok Yüksek risk grubuna girmektedir.

Yılda 141 milyon ton tehlikeli kargo yaklaşık 9.000 tanker vasıtasıyla Boğaz'dan geçmektedir. Buna günlük 2.000 yerel deniz trafiği hareketi eklendiğinde tablo netleşir: bu koridor, dünyanın en trafiğe doymuş tehlikeli yük güzergâhıdır.

LNG bu denkleme yeni bir değişken eklemez. Var olan riski niteliksel olarak başka bir kategoriye taşır. Açık denizde 2 kilometrelik tahliye bölgesi yeterli olabilir; İstanbul Boğazı'nda aynı tahliye bölgesi içinde milyonlarca insan yaşar, kıyıya saniyeler içinde erişilebilir zemin yoktur ve 12 dönüşlü bu koridorda acil müdahale gemilerinin hareket kapasitesi son derece kısıtlıdır.

Sonuç: Rakamlar modellenip belgelenmiştir. Patlamadan itibaren 1.400 metre yarıçap içinde açıkta kalan nüfusun yarısı hayatını kaybeder. Ciddi yanıklar 2.300 metreye uzanır. Yapısal hasar ve cam kırığı 4.400 metreye ulaşır. Beşiktaş açıklarında yaşanacak bir kaza, ölüm kuşağını doğrudan Üsküdar'ın üzerine çeker.

Bu spekülasyon değil. Türk üniversite araştırmacıları simülasyonları yaptı. Raporlar mevcut. Sadece rafa kaldırıldı.

Kaynaklar

1 Çetinyokuş, S. ve diğ. (2021). İstanbul Boğazı Geçişi Güvenlik Açığı: Olası Tanker Patlama Simülasyonu. International Journal of Pure and Applied Sciences, 7(3), 509–516. ALOHA yazılımıyla 10.000 m³ LNG tankı için BLEVE senaryosu modellemesi. dergipark.org.tr/tr/pub/ijpas

2 Li, J. ve Huang, Z. (2012). Fire and Explosion Risk Analysis and Evaluation for LNG Ships. Procedia Engineering, 45, 70–76. DOW yöntemi, BLEVE ve VCE modellemeleriyle LNG gemisi yangın-patlama risk indeksi analizi.

3 Planas, E. ve diğ. (2015). Analysis of the boiling liquid expanding vapor explosion (BLEVE) of a liquefied natural gas road tanker: The Zarzalico accident. Journal of Loss Prevention in the Process Industries, 34, 127–138. İspanya 2002 LNG kamyon tankeri BLEVE kazası analizi.

4 U.S. Government Accountability Office (2007). GAO-07-316: Maritime Security — Public Safety Consequences of a Terrorist Attack on a Tanker Carrying Liquefied Natural Gas. LNG tanker terör senaryosu ve ısı akısı eşikleri. gao.gov

5 Federal Energy Regulatory Commission — FERC (2004). Consequence Assessment Methods for Incidents Involving Releases from Liquefied Natural Gas Carriers. LNG sızıntısı termal radyasyon ve dispersiyon modelleme rehberi. ferc.gov

6 Sandia National Laboratories (2004). Guidance on Risk Analysis and Safety Implications of a Large Liquefied Natural Gas (LNG) Spill Over Water. SAND2004-6258. Büyük ölçekli deniz üstü LNG dökülmesi risk analizi rehberi.

7 Denizcilik Federasyonu (2019). İstanbul Boğazı'ndan LNG Gemilerinin Geçişi Kabul Edilemez. Kamuoyu duyurusu. ekonomiyontem.com.tr

8 Karabay, U. (2014). İstanbul Boğazı'nda Q-Max LNG Tanker Kazalarının Risk Analizi. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Deniz Bilimleri ve İşletmeciliği Enstitüsü.

9 Tozar, B. ve Güzel, E. (2007). Türk Boğaz Gemi Risk Değerlendirme Modeli. Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı iç raporu. Uluslararası memorandum kriterleriyle Boğaz geçiş istatistiklerine uygulanmış risk skoru analizi.

petrolandeco.blogspot.com · Enerji Ekonomisi, Emtia Piyasaları ve Jeopolitik Analiz