SWIFT'in Ötesinde Bir Dünya
Paralel Rayların Anatomisi:
SWIFT'in Ötesinde Bir Dünya
CIPS, mBridge, SPFS, BRICS Pay ve onlarca ikili yerel para anlaşması — bu altyapılar tek başlarına SWIFT'i geçemiyor. Ama birlikte ele alındığında küresel ödeme sisteminin yeniden yapılandırılmasının teknik çerçevesini ortaya koyuyorlar. Bu bölüm her bir sistemin gerçekte ne yapabildiğini, nerede kaldığını ve önümüzdeki on yılda nereye gidebileceğini inceliyor.
2022 sonrasında "de-dollarizasyon" tartışmasının büyük bölümü siyasi retorik düzeyinde kaldı. Gerçek soru teknik bir sorudur: SWIFT'in işlevini kopyalayabilecek, yeterli ölçeğe ulaşabilecek ve siyasi güvensizliği aşabilecek alternatif bir ödeme altyapısı kurulabilir mi? Bu bölüm mevcut dört ana sistemi, mBridge'in BIS çıkışından sonraki durumu ve BRICS Pay'in gerçek olgunluk seviyesini değerlendiriyor. Sonuç nettir: Altyapı inşaatı başlamıştır, ama SWIFT'in yerini alacak bir sistem henüz ortada yoktur.
SWIFT Neden Bu Kadar Zor Değiştirilebilir?
SWIFT'in gücü teknolojisinde değil, ağında yatmaktadır. 1973'te kurulan sistem bugün 200'den fazla ülkede 11.000'i aşkın finansal kurumu birbirine bağlıyor; günde 40 milyonun üzerinde mesaj iletiyor. Bu ölçeğin yarattığı ağ etkisi son derece güçlüdür: Bir banka SWIFT'e katıldığında diğer 11.000 kuruma anında erişim kazanır. Alternatif bir sisteme geçmek bu 11.000 kurumu ikna etmek demektir.
Ama SWIFT sistematik bir kırılganlık da taşıyor. İlk olarak: ABD ve AB'nin SWIFT yönetim kurulunda fiili veto yetkisi bulunuyor. İkinci olarak: SWIFT bir mesajlaşma sistemidir, para transferi değil. Gerçek paranın hareketi dolar temizleme bankacılığı üzerinden akıyor ve bu sistem New York Fed'in gözetiminde. Dolayısıyla SWIFT'in alternatifini inşa etmek aslında iki ayrı şeyi inşa etmek demektir: mesajlaşma altyapısı ve temizleme mekanizması.
SWIFT'i ve dolar temizleme sistemini birbirine karıştırmak, de-dollarizasyon analizlerinde yapılan en yaygın hatalardan biridir. SWIFT'siz dolar ödemesi yapılabilir; ama dolar temizleme sistemine erişim olmadan gerçek anlamda dolar işlemi gerçekleştirilemez. Asıl kısıtlayıcı olan SWIFT değil, dolar correspondent banking sistemidir.
Birinci Ray: CIPS — Çin'in Sessiz Büyümesi
Çin'in Sınır Ötesi Bankalararası Ödeme Sistemi (CIPS), 2015 yılında devreye girdi. İlk kurulduğunda küçük ve görece sınırlı bir altyapıydı; yıllar içinde sabırla büyütüldü. 2025 ortası itibarıyla CIPS, 109 ülkeden 1.457 finansal kurumu bünyesinde barındırıyor. Yıllık işlem hacmi büyümesi 2025'in ilk yarısında yüzde 39 olarak gerçekleşti.
Çin Halk Bankası denetiminde, yuan cinsinden sınır ötesi ödemelerin yönetildiği bankalararası ödeme sistemi. SWIFT ile paralel çalışabiliyor; ama Rusya-Çin ticaretinde artık bağımsız da işletiliyor.
CIPS'in doğru anlaşılması kritik önem taşıyor. Bu sistem SWIFT'in doğrudan rakibi değildir; çoğu durumda SWIFT mesajlaşma altyapısını kullanarak yuan ödemelerini yönlendirmektedir. Ama Rusya'nın SWIFT'ten çıkarılmasının ardından Rusya-Çin ticaretinde CIPS, SWIFT'ten tamamen bağımsız bir kanal olarak devreye girdi. 2022'de Çin-Rusya ticaretinin yerel para birimi cinsinden payı yüzde 67 arttı; 2023 sonu itibarıyla iki ülke arasındaki ticaretin yüzde 95'i yerel para birimlerinde gerçekleşir hale geldi.
CIPS'in yapısal kısıtı açıktır: Yalnızca yuan cinsinden ödeme yapabiliyor. Sistem dolar temizleme sisteminin yerini almıyor; yalnızca yuan ödemelerini dolar aracılığı olmadan yönetiyor. SWIFT'in CIPS tarafından geçilmesi için yuanın küresel rezerv ve ticaret faturalamasında çok daha geniş yer kaplaması gerekmektedir. Bu ise sonraki bölümün konusudur.
İkinci Ray: mBridge — BIS'in Teslim Ettiği Proje
mBridge, 2021'de Çin Halk Bankası, Hong Kong, Tayland ve BAE merkez bankalarının ortaklığında BIS Innovation Hub bünyesinde başlatılan çok-CBDC tabanlı sınır ötesi ödeme platformudur. Farklı merkez bankalarının dijital para birimlerinin ortak bir dağıtık defter üzerinde doğrudan takasını sağlıyor; bu yaklaşım dolar aracısına ihtiyaç duymadan anlık mutabakata olanak tanıyor.
Çin, Hong Kong, Tayland, BAE ve Suudi Arabistan merkez bankalarının dijital para birimlerini ortak bir dağıtık defter üzerinde anlık takasla buluşturan çok-CBDC platformu. BIS Ekim 2024'te projeyi 5 katılımcı merkez bankasına devretti.
Haziran 2024'te mBridge, "Minimum Uygulanabilir Ürün" (MVP) aşamasına ulaşarak gerçek değer taşıyan işlemleri kontrollü ortamda yürütebildiğini kanıtladı. Ardından Ekim 2024'te beklenmedik bir gelişme yaşandı: BIS projeyi katılımcı merkez bankalarına devretti. Gerekçe olarak "projenin olgunlaşması ve merkez bankalarının bağımsız yönetim kapasitesine ulaşması" gösterildi. Ama Batılı analistler bu kararı ağırlıklı olarak ABD baskısına yanıt olarak yorumladı: mBridge, SWIFT yaptırımlarını devre dışı bırakmak için potansiyel kullanılabilecek bir yapıya dönüşmüştü.
BIS Genel Müdürü Agustín Carstens, Ekim 2024 Madrid bankacılık konferansında projenin devrini "başarı" gerekçesiyle açıkladı. Mesirow Financial analistleri bu kararı "Batılı ülkeler için gerçek bir endişe kaynağı" olarak nitelendirdi: mBridge teknolojisi artık SWIFT yaptırımlarından bağımsız hareket edebilecek merkez bankalarının elinde.
Nisan 2025 verilerine göre mBridge, 1.760 sınır ötesi işlemi işlemiş ve bu işlemlerin yaklaşık yüzde 65'i dijital yuan (e-CNY) üzerinden gerçekleşmiştir. Bu rakam SWIFT'in günlük 40 milyon işlem hacmiyle kıyaslanamaz; ama momentum güçlüdür ve yapı olgunlaşmaktadır.
Üçüncü Ray: SPFS — Rusya'nın Kendi Kanalı
Rusya'nın Finansal Mesaj İletim Sistemi (SPFS), 2014 Kırım krizinin hemen ardından geliştirilmeye başlandı; 2017'de devreye girdi. Rusya Merkez Bankası'nın Nisan 2024 açıklamasına göre tüm iç finansal işlemlerin neredeyse yüzde 100'ü artık SPFS üzerinden yürütülüyor.
Ama SPFS'in kritik bir sınırlılığı var: Uluslararası kapsamı son derece dar. Rusya dışındaki bağlantılı kurumların çoğu, Batılı yaptırım tehdidiyle karşı karşıya kalmak istemediğinden SPFS'e katılmaktan kaçınıyor. Sistem büyük ölçüde iç mesajlaşma kanalı olarak kalmaya devam ediyor; uluslararası işlemlerin önemli bölümü CIPS üzerinden ya da barter düzenlemelerine başvurarak yürütülüyor.
Dördüncü Ray: BRICS Pay ve BRICS Clear — Söylem ile Gerçeklik
Ekim 2024 Kazan zirvesinde Putin bir "BRICS Bridge" önerdi. Bunu izleyen haftalarda BRICS Pay, BRICS Bridge ve BRICS Clear kavramları medyada geniş yer buldu. Ama bu üç kavramın gerçek olgunluk düzeyi birbirinden çok farklıdır.
BRICS Pay resmi olarak bağımsız para birimlerini birbirine bağlayan merkezi olmayan bir mesajlaşma ağı olarak tanımlanıyor. 2024 Ekim'inde Moskova'da bir prototip gösterimi yapıldı. Lowy Institute'ün analizine göre Putin kendisi BRICS'in "ödeme sistemi kurmakta olmadığını, yalnızca fizibilite çalışmaları yaptığını" söyledi. Jim O'Neil — BRIC terimini icat eden iktisatçı — Ekim 2024'te şu yorumu yaptı:
"BRICS'in ortak bir para birimi piyasaya sürmesi, Hindistan ile Çin bu denli ayrışmış ve ikili ticarette işbirliğine yanaşmıyorken gerçekçi değil. Bu bir peri masalı." Jim O'Neil — BRIC teriminin mucidi iktisatçı, Ekim 2024
BRICS Clear ise en spekülatif unsurdur. DTCC ve Euroclear gibi Batılı menkul kıymet saklama kuruluşlarına alternatif olarak tasarlanıyor. Ama güvenilir bir takas ve mutabakat sisteminin inşası onlarca yıl alacak teknik bir süreçtir.
| Sistem | Olgunluk | Kapasite | Yapısal Kısıt |
|---|---|---|---|
| SWIFT | Tam operasyonel · 50+ yıl | Günde 40M+ mesaj · 11.000+ kurum | Batılı siyasi kontrole tabi; yaptırım riski |
| CIPS | Operasyonel · Büyüme aşamasında | 1.457 kurum, 109 ülke; %39 büyüme (H1 2025) | Yalnızca yuan; sermaye kontrolleri kısıtlıyor |
| mBridge | MVP aşaması · BIS 2024'te devretti | 30+ gözlemci MB; Nis.2025'te $2,1Mlr işlem; %65'i e-CNY | Henüz sınırlı ölçek; yönetişim soruları devam ediyor |
| SPFS | Operasyonel (iç) · Uluslar. sınırlı | İç işlemlerde %100 kapasite; uluslar. bağlantı dar | Yaptırım tehdidi uluslararası benimsemeyi engelliyor |
| BRICS Pay | Erken pilot · Operasyonel değil | 2024 Moskova prototip gösterimi; standartlar eksik | Üyeler arası jeopolitik sürtüşme; teknik standart boşluğu |
Dijital Yuan (e-CNY): Enerji Ticaretinde İlk Gerçek Test
e-CNY, diğer merkez bankası dijital para birimlerinden farklı bir stratejik konumda. 2025'in ilk yarısında dijital yuan işlem hacmi 345 milyar doları aştı; bu bir önceki yılın aynı döneminin iki katından fazlası. Enerji alanında ise 2023'te tarihi bir adım atıldı: Çin'in ilk çapraz sınır LNG sevkiyatının ödemesi dijital yuan üzerinden tamamlandı.
Altyapının Gerçek Sınırları: Neden Bu Kadar Yavaş?
Alternatif ödeme altyapısının bu denli yavaş büyümesinin birkaç yapısal nedeni var. Birinci sorun hukuki standarttır: Uluslararası ticaret ödemelerinde geçerli olan Uniform Customs and Practice kuralları büyük ölçüde dolar merkezli Batılı hukuk sistemleri üzerine inşa edilmiştir ve bu standartların değiştirilmesi onlarca ülkenin koordinasyonunu gerektiriyor.
İkinci sorun likidite yönetimidir. mBridge'in 2022 pilot çalışması "kredi ve likidite risklerinde standart eksikliklerini açıkça ortaya koydu" şeklinde nitelendirildi (Tandfonline, 2025). Çok para birimli anlık takas, katılımcı merkez bankalarının sürekli döviz likiditesi sağlamasını zorunlu kılıyor; hangi varlık teminat kabul edilecek sorusu henüz yanıtsız.
Üçüncü sorun kullanıcı ağı inşasıdır. SWIFT'in gücü 11.000 kurumu bağlayan ağ etkisinden geliyor; alternatif sistemler 1.000–2.000 kurumu kapsasa da evrensel erişimi kopyalamak son derece güç. Belirli ticaret koridorları için sınırlı bir ağ yeterli olabilir; ama küresel rezerv para sisteminin taşıyıcısı olacak bir ağ evrensel kabul görmek zorundadır.
Proje Agorá: Batı'nın Yanıtı
BIS koordinasyonunda başlatılan Proje Agorá, ABD Federal Rezervi, Avrupa Merkez Bankası, İngiltere Merkez Bankası ve Japonya Merkez Bankası'nı bir araya getiriyor. Projenin hedefi token tabanlı merkez bankası paraları ve ticari banka mevduatlarını kullanarak mevcut muhabir bankacılık sisteminin verimliliğini artırmak. mBridge'in sistemi dışarıdan inşa etmesine karşın Agorá mevcut sistemi içeriden yeniliyor. 2027–2028 yıllarında operasyonel bir platforma dönüşmesi bekleniyor.
Küresel Güney'in Kendi Rayları: UPI, Pix ve ASEAN
Hindistan'ın UPI sistemi 2024'te aylık 13 milyardan fazla işlem hacmiyle dünyanın en büyük gerçek zamanlı ödeme platformlarından biri haline geldi. Brezilya'nın Pix sistemi benzer ölçeklerde büyürken Endonezya'nın QRIS platformu Güneydoğu Asya entegrasyonunun omurgasına dönüşüyor. ASEAN ülkeleri Mayıs 2025'te yerel para birimlerinde sınır ötesi mutabakat için bir çerçeve benimsedi.
UPI'nin Sınır Ötesi Yolculuğu
Aylık 13 milyar+ iç işlem. Singapur, Malezya ve BAE ile sınır ötesi pilot aktif. Hindistan MB dolar bypass eden ikili çerçeveleri genişletiyor.
Pix'ten Uluslararası Aşamaya
2023'te yuan holdinglerini artırdı, dolar payını düşürdü. Pix, Mercosur ülkeleriyle entegrasyon çalışmalarında pilot kullanımda.
Çok Taraflı Yerel Para Çerçevesi
Mayıs 2025'te 10 ASEAN üyesi yerel para birimlerinde sınır ötesi mutabakat çerçevesini benimsedi. Çin'in CIPS ve mBridge altyapısıyla entegrasyon tartışmaları sürüyor.
Bütünsel Değerlendirme: Fragmantasyon mu, Çoğullaşma mı?
Alternatif ödeme altyapısının gelişimini tanımlamak için iki farklı kavramsal çerçeve rekabet ediyor. "Fragmantasyon" tezi, küresel finansın birbirinden yalıtılmış ticaret bloklarına ayrıldığını ve bunun hem verimliliği düşürdüğünü hem de jeopolitik gerginlikleri artırdığını öne sürüyor. "Çoğullaşma" tezi ise bu gelişimi daha olumlu çerçeveler: Tek bir para birimi etrafında dönmeyen, birden fazla para biriminin işlevsel biçimde kullanılabildiği bir sistemin hem daha sağlam hem de daha adil olduğunu savunur.
GIS Reports'un (2025) sentezi şu sonuca varıyor: Önümüzdeki dönemde en muhtemel senaryo SWIFT'i geride bırakan tek bir sistemin ortaya çıkması değil, ulusal ödeme sistemlerinin standartlaşmış protokollerle birbirine bağlandığı bir "modüler" finansal düzen. Bu düzende dolar dominant olmayı sürdürüyor; ama eskisi kadar kapsayıcı değil, alternatif kanallar giderek daha geniş bir ticaret hacmini yönetiyor.
Alternatif ödeme altyapısı gerçek ama henüz olgun değil. CIPS büyüyor, mBridge çalışıyor, ikili yerel para anlaşmaları çoğalıyor. Ama SWIFT'in 11.000 kurum ve 40 milyon günlük mesaj kapasitesini kopyalayabilecek bir sistem en iyi senaryoda bile on yıllar uzakta. Sonraki bölüm bu altyapı yarışının en kritik aktörünü — Çin'in stratejik konumunu ve yuan'ın sınırlarını — ele alıyor.
Bölüm 2 — Akademik Kaynaklar
- Tandfonline (2025). Reshaping State-Finance-Tech Nexus Through Central Bank Digital Currencies: The Case of the mBridge Project. Review of International Political Economy. Eylül 2025.
- Tandfonline (2025). The BRICS, the Dollar and SWIFT: A Review of Evolving Interests and Monetary Reform Momentum. South African Journal of International Affairs.
- Roberts, A., Moraes, H.C. ve Ferguson, V. (2025). Dollar Dominance, De-Dollarization, and International Law. Journal of International Economic Law, 28(3). Oxford Academic.
- Canuto, O. (2025). De-Dollarization, Local Currencies, and External Financial Defense. Policy Center for the New South RP 07-25.
- GIS Reports (2025). BRICS Making Progress on Payment System. Ekim 2025.
- Lowy Institute (2024). BRICS Pay as a Challenge to SWIFT Network. Kasım 2024.
- Mesirow Financial (2024). China's New Payments System Threatens US Financial Leadership. Kasım 2024.
- Chinaobservers (2024). Establishing New Financial Frameworks: BRIC by BRIC. Ekim 2024.
- IAI (2024). The "Weaponisation" of Money: Risks of Global Financial Fragmentation. IAI Papers 24/20. Roma.
- BIS (2024). mBridge MVP Announcement and Project Transfer. BIS Innovation Hub. Ekim 2024.
- Gopinath, G. ve Stein, J.C. (2021). Banking, Trade, and the Making of a Dominant Currency. Quarterly Journal of Economics, 136(2).
- Federal Reserve Board (2025). The International Role of the U.S. Dollar — 2025 Edition. FEDS Notes.
- Petry, J. ve Nölke, A. (2024). BRICS and the Global Financial Order: Liberalism Contested? Cambridge University Press.
- Perez-Saiz, H. ve Zhang, L. (2023). Renminbi Usage in Cross-Border Payments. IMF Working Paper 2023/077.
- FIIA (2022). Western Financial Warfare and Russia's De-Dollarization Strategy. Briefing Paper 340. Helsinki.
- BakuNetwork (2025). The Great Bypass: Beijing's Silent Revolution Against Dollar Dominance. Haziran 2025.
Kaynak: BIS · PBoC · IMF · Oxford UP · Petrolandeco Analiz · Nisan 2026
Sıradaki · Bölüm 3 / 4
Yorumlar
Yorum Gönder